یک مشتری ممکن است هم‌زمان در یک فرصت فروش در مرحله مذاکره باشد، اما از نظر رابطه با کسب‌وکار، مشتری فعال و قدیمی محسوب شود. اگر این دو وضعیت در CRM یکی فرض شوند، فروش، پشتیبانی و مارکتینگ هرکدام تصویر متفاوتی از همان پرونده می‌بینند. چرخه عمر مشتری به مدیر کمک می‌کند بداند رابطه در چه وضعیتی است، چه اتفاقی باید مرحله را تغییر دهد و اقدام بعدی با چه کسی است. در این راهنما، روش طراحی این مراحل را قدم‌به‌قدم بررسی می‌کنیم.

چرخه رابطه با مشتری با مراحل فروش یکی نیست

مرحله فروش درباره یک فرصت مشخص است. برای نمونه، یک شرکت می‌تواند یک فرصت فروش در مرحله «ارسال پیشنهاد» داشته باشد، در حالی که همان شرکت از قبل مشتری یک خدمت دیگر است. اگر پیشنهاد جدید به نتیجه نرسد، رابطه اصلی با مشتری لزوماً تمام نمی‌شود.

مرحله رابطه با مشتری، وضعیت کلی ارتباط کسب‌وکار با یک مشتری یا شرکت را نشان می‌دهد. این وضعیت به پرسش‌هایی مانند این پاسخ می‌دهد:

  • مشتری برای نخستین بار خرید کرده یا مدت زیادی است با ما کار می‌کند؟
  • آخرین تعامل معنادار با او چه زمانی بوده است؟
  • تعهد یا اقدام بازی وجود دارد؟
  • مشتری به پیگیری عادی نیاز دارد یا باید برای بازگشت رابطه برنامه ساخت؟
  • فروش، پشتیبانی و مارکتینگ هرکدام چه نقشی در ادامه ارتباط دارند؟

برای جلوگیری از اشتباه، دو فیلد یا دو منطق جدا در نظر بگیرید. «مرحله فرصت» باید مسیر یک معامله را نشان دهد و «وضعیت رابطه» باید جایگاه کلی مشتری را مشخص کند. ممکن است یک مشتری چند فرصت هم‌زمان داشته باشد، اما فقط یک وضعیت رابطه کلی داشته باشد. در بعضی کسب‌وکارها بهتر است وضعیت رابطه برای هر خدمت یا قرارداد جدا ثبت شود؛ این تصمیم به مدل کاری و نوع گزارش مورد نیاز بستگی دارد.

در کلید، اطلاعات مشتری، فرصت فروش، مکالمه‌ها، فعالیت‌ها و اقدام‌های بعدی کنار هم قرار می‌گیرند. این کنار هم بودن زمانی ارزش دارد که هرکدام وظیفه خود را داشته باشند. فرصت، معامله را توضیح می‌دهد و وضعیت رابطه، مسیر ادامه همکاری را.

مرحله‌های رابطه را کوتاه و قابل تشخیص طراحی کنید

فهرست مرحله‌ها نباید به اندازه‌ای طولانی باشد که فروشنده برای انتخاب وضعیت درست مکث کند. از نام‌هایی استفاده کنید که یک کارشناس و یک مدیر برداشت مشابهی از آن داشته باشند. یک مدل پایه می‌تواند این مرحله‌ها را داشته باشد:

1. مشتری جدید

این مرحله بعد از نخستین خرید، امضای قرارداد یا شروع رسمی خدمت فعال می‌شود. «مشتری جدید» یعنی هنوز اطلاعات و تجربه کافی برای شناخت الگوی همکاری ندارید. ممکن است فروش انجام شده باشد، اما تحویل، آموزش، راه‌اندازی یا نخستین بررسی رضایت هنوز باقی مانده باشد.

برای این گروه، هدف اصلی فروش دوباره نیست. باید مطمئن شوید وعده‌های فروش به کارهای روشن تبدیل شده‌اند، مشتری می‌داند برای چه موضوعی با چه کسی تماس بگیرد و اطلاعات مهم او در پرونده ثبت شده است. اگر ارتباط با مشتری از فروش به پشتیبانی منتقل می‌شود، زمان و مسئول تحویل باید مشخص باشد.

2. مشتری فعال

مشتری فعال در بازه‌ای که برای نوع کسب‌وکار شما منطقی است، تعامل یا استفاده قابل مشاهده دارد. این تعامل می‌تواند خرید، تمدید، ثبت درخواست، گفت‌وگوی کاری، استفاده از خدمت یا پاسخ به یک پیگیری مشخص باشد. فعال بودن فقط به معنی خرید تازه نیست.

برای تعیین این مرحله، یک نشانه قابل ثبت بنویسید. مثلاً «قرارداد جاری دارد و اقدام باز مرتبط با خدمت در حال پیگیری است» از عبارت مبهم «ارتباط خوب است» بهتر است. این تعریف برای شرکت خدماتی، فروشگاه، نمایندگی و کسب‌وکار اشتراکی یکسان نیست.

3. مشتری کم‌تعامل

در این مرحله مشتری هنوز از دست‌رفته نیست، اما ارتباط او کمتر از الگوی معمول شده است. شاید خریدی انجام نشده، پاسخ یک مکالمه عقب افتاده یا درخواست قبلی بدون ادامه مانده باشد. کم‌تعامل بودن باید با زمان و نشانه مشخص تعریف شود، نه با احساس کارشناس.

برای این گروه، اقدام بعدی باید با علت احتمالی هماهنگ باشد. اگر مشتری منتظر پاسخ داخلی است، تماس تبلیغاتی راه درستی نیست. اگر نیازش تمام شده، پرسش کوتاه درباره زمان مناسب ارتباط مفیدتر از ارسال پیام‌های پی‌درپی است. اگر چند درخواست بی‌پاسخ مانده، ابتدا باید کیفیت رسیدگی بررسی شود.

4. مشتری در معرض قطع همکاری

این مرحله زمانی کاربرد دارد که یک نشانه جدی از تضعیف رابطه وجود دارد؛ برای نمونه، اعتراض حل‌نشده، اعلام قصد توقف، تمدیدنشده بودن قراردادی که موعد آن گذشته یا پاسخ منفی به چند پیگیری مرتبط. هر کسب‌وکار باید نشانه‌های خودش را تعیین کند.

این وضعیت را با کم‌تعامل بودن یکی نگیرید. مشتری کم‌تعامل ممکن است فقط در یک دوره کم‌نیاز باشد، اما مشتری در معرض قطع همکاری نشانه‌ای از نارضایتی یا تصمیم به توقف دارد. در اینجا مسئول رسیدگی، مهلت پاسخ و سطح دسترسی باید روشن باشد.

5. مشتری از دست‌رفته

وقتی مشتری پایان همکاری را اعلام کرده، قرارداد تمدید نشده و تصمیم او قطعی شده یا پس از فرایند تعریف‌شده برای بازگشت پاسخی نداده است، می‌توان این مرحله را ثبت کرد. دلیل تغییر را هم نگه دارید؛ «قیمت»، «حل‌نشدن مسئله»، «تغییر نیاز» و «انتقال به رقیب» تصمیم‌های یکسانی ایجاد نمی‌کنند.

6. مشتری بازگشته

اگر مشتری پس از توقف همکاری دوباره خرید یا تعامل معنادار را شروع کرد، آن را به‌سادگی به «فعال» تغییر ندهید. ثبت بازگشت به شما اجازه می‌دهد بفهمید چه چیزی رابطه را دوباره برقرار کرده است. این اطلاعات برای فروش، پشتیبانی و مارکتینگ ارزش دارد.

لازم نیست همه کسب‌وکارها از همه این مرحله‌ها استفاده کنند. اگر تیم کوچک است، چهار مرحله «جدید»، «فعال»، «کم‌تعامل» و «پایان‌یافته» ممکن است کافی باشد. مرحله‌های بیشتر فقط وقتی مفیدند که برای هرکدام اقدام و گزارش جداگانه داشته باشید.

تغییر مرحله باید به یک رویداد قابل ثبت وصل باشد

میز کاری با دفتر برنامه‌ریزی فروش، پرونده‌های مشتری و فهرست اقدام‌های زمان‌بندی‌شده

مرحله‌ای که فقط با تصمیم شخصی کارشناس تغییر کند، بعد از مدتی قابل اعتماد نمی‌ماند. برای هر تغییر، سه چیز بنویسید: رویداد آغازکننده، مسئول بررسی و اقدام بعدی.

برای نمونه:

تغییر وضعیت رویداد قابل ثبت اقدام بعدی
جدید به فعال نخستین تحویل تأیید شده و ارتباط کاری ادامه دارد تعیین برنامه پیگیری عادی
فعال به کم‌تعامل در بازه تعریف‌شده تعاملی ثبت نشده است بررسی علت و تعیین یک پیگیری مشخص
کم‌تعامل به فعال مشتری پاسخ داده یا درخواست تازه ثبت کرده است ثبت موضوع و ادامه مسیر
کم‌تعامل به در معرض قطع همکاری اعتراض، درخواست توقف یا تأخیر جدی ثبت شده است تعیین مسئول رسیدگی و مهلت پاسخ
در معرض قطع همکاری به از دست‌رفته پایان همکاری تأیید شده است ثبت دلیل و بستن اقدام‌های باز
از دست‌رفته به بازگشته خرید، قرارداد یا تعامل جدید ثبت شده است مرور علت بازگشت و ساخت پیگیری جدید

بازه زمانی را از روی عادت کسب‌وکار تعیین کنید. مشتری یک شرکت حمل‌ونقل ممکن است هر هفته تعامل داشته باشد، اما مشتری یک پروژه ساختمانی شاید چند ماه در فاصله میان دو تصمیم مهم باشد. اگر برای همه مشتریان یک مهلت یکسان بگذارید، بخشی از مشتریان را بی‌دلیل کم‌تعامل و بخشی دیگر را دیرتر از زمان مناسب در معرض ریزش قرار می‌دهید.

رویدادها را با هم قاطی نکنید. «ارسال پیام» به‌تنهایی نشانه فعال بودن مشتری نیست؛ پاسخ یا نتیجه پیام اهمیت دارد. «ثبت فرصت فروش» هم لزوماً وضعیت رابطه را تغییر نمی‌دهد، چون ممکن است مشتری قدیمی برای خدمت دیگری درخواست داده باشد.

برای هر مرحله چه اطلاعاتی باید در CRM بماند؟

نمای نزدیک از لپ‌تاپ و مدارک مرتب‌شده برای ثبت اطلاعات و سابقه مشتری

ثبت مرحله بدون اطلاعات پشتیبان، فقط یک برچسب تازه می‌سازد. برای اینکه مدیر بتواند به وضعیت اعتماد کند، حداقل این موارد را نگه دارید:

هویت و زمینه رابطه

نام شرکت، شخص مرتبط، خدمت یا محصول مورد استفاده و مسئول داخلی باید روشن باشد. اگر یک شرکت چند مخاطب دارد، ارتباط هر مکالمه با شخص درست ثبت شود. تفکیک شرکت و شخص، جلوی پراکنده شدن سابقه را می‌گیرد. در این زمینه، راهنمای شرکت و شخص در CRM را چطور درست از هم جدا کنیم؟ می‌تواند برای طراحی ساختار داده کمک کند.

آخرین تعامل معنادار

تاریخ آخرین تماس، جلسه، درخواست، خرید یا پاسخ را ثبت کنید. فقط تعداد تماس‌ها کافی نیست. ممکن است چند تماس بی‌پاسخ مانده باشد و هیچ پیشرفتی ایجاد نکرده باشد. در مقابل، یک جلسه کوتاه می‌تواند تصمیم مهمی را جلو ببرد.

نتیجه تعامل

هر فعالیت باید نتیجه داشته باشد: «درخواست بررسی»، «منتظر پاسخ داخلی»، «نیاز فعلاً متوقف است»، «اعتراض ثبت شد» یا «زمان پیگیری تغییر کرد». این نتیجه به کارشناس بعدی کمک می‌کند پرونده را از ابتدا نخواند.

اقدام بعدی و موعد آن

اقدام بعدی باید یک کار قابل انجام باشد، نه جمله‌ای مانند «پیگیری شود». بنویسید چه کسی، چه کاری را تا چه زمانی انجام می‌دهد. برای مثال، «کارشناس پشتیبانی تا سه‌شنبه پاسخ فنی را در پرونده ثبت کند» قابل بررسی است. یادداشت تماس در CRM؛ از گزارش مبهم تا اقدام بعدی قالب مناسبی برای دقیق‌تر کردن همین بخش ارائه می‌دهد.

دلیل تغییر وضعیت

وقتی مشتری از فعال به کم‌تعامل می‌رود، علت باید در حدی ثبت شود که بعداً قابل تحلیل باشد. یک فهرست کوتاه از علت‌ها بسازید و در کنار آن، در صورت نیاز توضیح آزاد بگذارید. فهرست بسیار طولانی انتخاب را دشوار می‌کند و فهرست بسیار کوتاه هم علت واقعی را پنهان می‌سازد.

سطح حساسیت و دسترسی

همه اطلاعات پرونده برای همه نقش‌ها لازم نیست. فروش ممکن است به وضعیت فرصت و تعهدهای تجاری نیاز داشته باشد و پشتیبانی به سابقه خدمت و درخواست‌های حل‌نشده. در تفکیک دسترسی فروش و پشتیبانی می‌توانید برای نقش‌ها، داده‌های قابل مشاهده و عملیات مجاز، ماتریس جدا بسازید.

فروش و مارکتینگ باید از یک تعریف مشترک استفاده کنند

مارکتینگ معمولاً با گروه‌هایی مانند مخاطب، سرنخ، مشتری جدید یا مشتری غیرفعال کار می‌کند. فروش با فرصت، مرحله مذاکره و اقدام بعدی سروکار دارد. مشکل از جایی شروع می‌شود که یک واژه در دو تیم معنی متفاوت پیدا می‌کند.

یک توافق ساده بسازید و آن را در CRM ثبت کنید:

  • چه چیزی مشتری جدید را از سرنخ جدا می‌کند؟
  • مشتری فعال با کدام رویداد تشخیص داده می‌شود؟
  • چه فاصله‌ای برای هر نوع مشتری، کم‌تعامل بودن را نشان می‌دهد؟
  • چه کسی اجازه تغییر وضعیت را دارد؟
  • مارکتینگ در کدام مرحله پیام می‌فرستد و در کدام مرحله باید منتظر نتیجه رسیدگی فروش یا پشتیبانی بماند؟
  • اگر مشتری اعتراض باز دارد، ارسال پیشنهاد فروش متوقف می‌شود یا با شرایطی ادامه پیدا می‌کند؟

برای مثال، مارکتینگ نباید به مشتری‌ای که درخواست حل‌نشده دارد، پیام فروش مجدد بفرستد. فروش هم نباید مشتری کم‌تعامل را فقط با ارسال چند پیام تبلیغاتی فعال فرض کند. ابتدا علت رابطه را روشن کنید، سپس اقدام مناسب را انتخاب کنید.

گزارش مدیریتی نیز باید این دو مسیر را جدا نشان دهد. مدیر می‌تواند بپرسد چند فرصت در مرحله پیشنهاد هستند و هم‌زمان چند مشتری فعال به اقدام پشتیبانی نیاز دارند. جمع کردن این دو عدد در یک شاخص، محل واقعی مشکل را پنهان می‌کند.

اشتباه‌های رایج در دسته‌بندی مشتریان

استفاده از برچسب‌های مبهم

«خوب»، «مهم»، «خاص» و «نیازمند توجه» مرحله نیستند. این برچسب‌ها اگر معیار مشخص نداشته باشند، از یک کارشناس تا کارشناس دیگر تغییر می‌کنند. به جای آن، رویداد و اقدام مرتبط بنویسید.

یکی دانستن سکوت با نارضایتی

پاسخ ندادن همیشه نشانه قطع همکاری نیست. شاید خرید مشتری فصلی باشد، تصمیم‌گیرنده تغییر کرده باشد یا هنوز به خدمت نیاز نداشته باشد. مرحله کم‌تعامل را از مرحله در معرض قطع همکاری جدا کنید و علت را بررسی کنید.

تغییر خودکار مرحله بدون بازبینی

خودکارسازی می‌تواند برای یادآوری یا ساختن فهرست بررسی مفید باشد، اما تغییر وضعیت حساس بهتر است شرط روشن و امکان بازبینی داشته باشد. اگر یک مشتری فقط به دلیل گذشت زمان به «از دست‌رفته» منتقل شود، گزارش شما ممکن است نتیجه نبود تعامل را با پایان واقعی همکاری اشتباه بگیرد.

ثبت مشتری و فرصت در یک فهرست

یک شرکت می‌تواند چند فرصت داشته باشد و در عین حال مشتری فعال باقی بماند. اگر با بسته شدن یک فرصت، کل رابطه را ببندید، تاریخچه و کارهای بعدی مشتری از بین می‌رود.

نداشتن مالک مرحله

وقتی وضعیت مشتری تغییر می‌کند، باید معلوم باشد چه کسی بررسی می‌کند. مالک می‌تواند فروشنده، کارشناس پشتیبانی، مدیر حساب یا مسئول دیگری باشد. مالکیت به معنی انجام همه کارها نیست؛ یعنی یک نفر پاسخ‌گوی جلو رفتن اقدام بعدی است.

ساختن مرحله‌های زیاد

هر مرحله باید دلیل وجود داشته باشد. اگر دو مرحله اقدام یکسان، مالک یکسان و گزارش یکسان دارند، احتمالاً باید یکی شوند. نام‌های بیشتر همیشه شناخت بهتر ایجاد نمی‌کنند.

پرسش‌های رایج

وضعیت رابطه را برای شرکت ثبت کنیم یا برای هر فرصت؟

اگر مشتری چند فرصت یا چند خدمت دارد، وضعیت کلی شرکت به‌تنهایی کافی نیست. وضعیت رابطه کلی را برای گزارش مدیریتی نگه دارید و در صورت تفاوت جدی، وضعیت هر خدمت یا قرارداد را جدا بررسی کنید. انتخاب نهایی به ساختار کسب‌وکار شما بستگی دارد.

مشتری جدید چه زمانی فعال می‌شود؟

زمان ثابتی برای همه کسب‌وکارها وجود ندارد. وقتی نخستین تعهد تحویل شده و مشتری وارد تعامل کاری معمول شده است، می‌توانید او را فعال بدانید. بهتر است این شرط را پیش از ثبت در CRM با تیم فروش و پشتیبانی توافق کنید.

مشتری کم‌تعامل را چند بار پیگیری کنیم؟

عدد ثابت و عمومی وجود ندارد. به ارزش رابطه، نوع نیاز، سابقه پاسخ و علت سکوت بستگی دارد. برای هر پیگیری، دلیل و زمان توقف تعیین کنید. پیگیری بدون هدف، فقط تعداد فعالیت‌ها را زیاد می‌کند و لزوماً رابطه را بهتر نمی‌کند.

فرصت فروش بسته‌شده چه اثری بر وضعیت مشتری دارد؟

بسته شدن یک فرصت فقط همان معامله را تغییر می‌دهد. اگر مشتری هنوز خدمت فعال یا رابطه جاری دارد، وضعیت کلی او نباید خودکار به پایان‌یافته منتقل شود. این دو ثبت باید از هم جدا بمانند.

از فردا این مدل را روی چند پرونده آزمایش کنید

برای شروع، تمام مرحله‌های ممکن را در سیستم نسازید. 10 پرونده واقعی را انتخاب کنید و برای هرکدام وضعیت رابطه، آخرین تعامل، علت وضعیت و اقدام بعدی را بنویسید. اگر دو نفر درباره یک پرونده انتخاب متفاوتی داشتند، تعریف مرحله هنوز روشن نیست و باید اصلاح شود.

بعد از یک هفته، بررسی کنید چند پرونده اقدام بدون مالک دارند، کدام مشتریان به دلیل اشتباه در مرحله‌بندی پیگیری نامناسب گرفته‌اند و کدام رویدادها در گزارش ثبت نشده‌اند. سپس تعریف‌ها را کوتاه‌تر و قابل‌سنجش‌تر کنید. در کلید، هدف این است که فروش و پیگیری مشتری خط‌به‌خط در یک سیستم دیده شود، بدون اینکه مرحله معامله با وضعیت رابطه قاطی شود. اگر برای طراحی این ساختار به بررسی فرایندهای فروش و پشتیبانی نیاز دارید، راهکارهای کلید برای مدیریت فروش و ارتباط با مشتری و صفحه تماس با کلید | مشاوره و درخواست دمو نقطه شروع مناسبی هستند.